Çocuklarda B12 Eksikliği Nedenleri: Risk Faktörleri

Çocuklarda B12 eksikliği tek bir nedene bağlı değildir; beslenme alışkanlıklarından emilim bozukluklarına kadar farklı etkenler bu tabloya yol açabilir. Bu nedenleri bilmek, ebeveynlerin çocuklarındaki risk düzeyini daha iyi anlamasına ve gerektiğinde erken değerlendirme talep etmesine yardımcı olabilir.

Bu yazıda çocuklarda B12 eksikliğine yol açan başlıca nedenleri, hangi gruplarda riskin daha yüksek olduğunu ve bu durumun nasıl ortaya çıktığını bilimsel veriler ışığında ele alıyoruz.

Çocuklarda B12 eksikliğinin nedenleri genel olarak iki başlıkta toplanabilir: yetersiz alım (beslenmeyle ilişkili) ve yetersiz emilim veya kullanım (emilim/metabolizma ile ilişkili). Bu ayrım, değerlendirme ve izlem açısından önemlidir, çünkü her iki grubun da farklı klinik yaklaşımları gerektirebilir.

B12 eksikliğinin tüm yaş gruplarında benzer temel nedenlerle ortaya çıktığını ve tanının sıklıkla geciktiğini vurgulayan kapsamlı klinik derleme için bkz. Stabler, New England Journal of Medicine, 2013.

Vegan ve Vejetaryen Beslenme

B12 doğada yalnızca hayvansal kaynaklarda yeterli miktarda bulunur; bitkisel besinlerde aktif biçimde biyoyararlanımı olan B12 yoktur ya da son derece düşük düzeydedir. Bitkisel beslenen çocuk ve ergenlerde B12 düzeylerini değerlendiren sistematik derleme ve meta-analiz, vegan ve makrobiyotik diyetteki çocuklarda serum B12 düzeylerinin omnivor akranlarına kıyasla istatistiksel açıdan anlamlı ölçüde daha düşük olduğunu göstermektedir (Jensen, Nutrition Reviews, 2023). Aynı çalışmada, bu etkinin vejetaryen (süt/yumurta tüketen) çocuklarda istatistiksel olarak anlamlı bulunmadığı, ancak vegan ve makrobiyotik diyetlerde anlamlılığını koruduğu bildirilmiştir.

Bitkisel diyetle beslenen çocuklarda B12 takviyesi veya zenginleştirilmiş besinlerin gerekliliğine dair uzman rehberi için bkz. Craig ve ark., Nutrients, 2021.

Seçici Yeme (Picky Eating)

Hayvansal ürünleri reddeden, sınırlı sayıda besinle beslenen çocuklarda da B12 alımı yetersiz kalabilir. Bu durum vegan/vejetaryen beslenmeden farklı olarak bilinçli bir tercih değil, davranışsal bir örüntüdür; ancak sonuç olarak benzer bir beslenme açığına yol açabilir.

Yalnızca Anne Sütüyle Beslenme (Maternal B12 Yetersizliği)

Anne sütüyle beslenen bebeklerde B12 durumu, doğrudan annenin B12 durumuna bağlıdır. Anne vegan, vejetaryen veya B12 açısından yetersiz beslenirse, yalnızca anne sütüyle beslenen bebekte ciddi B12 eksikliği gelişebilir. Hasbaoui ve ark., Pan African Medical Journal, 2021 tarafından bildirilen vaka derlemesinde, infantil B12 eksikliğinin büyük çoğunluğunun yetersiz beslenen annelerin yalnızca anne sütüyle besledikleri bebeklerinde ortaya çıktığı ve belirtilerin genellikle 2-12 ay arasında başladığı bildirilmektedir.

Benzer bir klinik tabloyu somutlaştıran vaka raporunda, Guez ve ark., BMC Pediatrics, 2012, gebelik sırasında multivitamin desteği alan vegan bir anneden doğan ve yalnızca anne sütüyle beslenen 5 aylık bir bebekte ağır B12 eksikliği, anemi ve gelişimsel gerilik bildirmiştir. Bu vaka, gebelik sırasında alınan standart multivitamin desteğinin vegan anneler için yeterli olmayabileceğine işaret etmektedir.

Çölyak Hastalığı

Çölyak hastalığı, ince bağırsak mukozasında hasara yol açarak B12 dahil çeşitli besin öğelerinin emilimini bozabilir. Pediatrik çölyak hastalarını uzun süreli izleyen bir çalışmada, glutensiz diyete geçtikten sonraki 3 ay ile 10 yıl arasındaki ölçümlerde B12 eksikliğinin ölçümlerin %2,4'ünde saptandığı bildirilmiştir; aynı çalışmada demir eksikliği %33, D vitamini eksikliği %21,1 oranında saptanmıştır (Kreutz ve ark., Clinical Nutrition, 2023). Bu bulgu, çölyak hastalığı olan çocuklarda B12'nin diğer besin öğeleriyle birlikte düzenli izlenmesi gerektiğine işaret etmektedir.

Glutensiz diyete geçilmesine rağmen anemi prevalansının bir kısım hastada sürebildiğini gösteren retrospektif çalışma için bkz. Valvano ve ark., BMC Gastroenterology, 2025. Bu çalışma, pediatrik hastalarda glutensiz diyetin 8-10 yıl sonunda anemi oranını %4,4'e indirdiğini, ancak tam normalleşmenin her zaman garanti olmadığını bildirmektedir.

Crohn Hastalığı ve Diğer İnflamatuar Bağırsak Hastalıkları

İnce bağırsağın B12 emiliminden sorumlu son kısmını (terminal ileum) etkileyen Crohn hastalığı gibi durumlar, B12 emilimini doğrudan bozabilir. Bu çocuklarda B12 düzeyinin düzenli izlenmesi önerilir.

Gastrit ve Mide Asidi Üretimini Etkileyen Durumlar

B12'nin besinlerden ayrılması için mide asidi gereklidir. Kronik gastrit veya mide asidini azaltan durumlar, B12 emilimini dolaylı olarak etkileyebilir.

Pernisiyöz Anemi (Kalıtsal İntrinsik Faktör Eksikliği)

Pernisiyöz anemi, B12'nin emilimi için gerekli olan intrinsik faktörün otoimmün veya kalıtsal nedenlerle yetersiz üretilmesi sonucu ortaya çıkan nadir bir durumdur. Annede pernisiyöz aneminin altında yatan anti-intrinsik faktör antikorlarının bebeğe geçerek infantil B12 eksikliğine yol açabildiğini gösteren vaka raporu için bkz. Chong ve ark., Frontiers in Pediatrics, 2019. Bu vakada bebek, West sendromu (infantil spazm) ile başvurmuş ve altta yatan neden B12 eksikliği olarak belirlenmiştir.

Prematüre Doğum

Prematüre doğan bebeklerde B12 depoları term doğan bebeklere kıyasla daha sınırlı olabilir; bu durum erken dönemde B12 durumunun izlenmesini gerektirebilir.

Yukarıdaki nedenlerin hiçbiri tek başına kesin tanı anlamına gelmez; bunlar risk faktörleridir. Çocuğunuzda bu risk faktörlerinden biri varsa, B12 eksikliği belirtilerini takip etmek ve gerektiğinde laboratuvar testi istemek faydalı olabilir. Belirtiler hakkında ayrıntılı bilgi için çocuklarda b12 eksikliği belirtileri yazısına bakabilirsiniz.

B12 tahlilinin yorumlanması için b12 testi nasıl yorumlanır yazımıza bakabilirsiniz.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

•     Vegan veya vejetaryen beslenme düzeniniz varsa ve emziriyorsanız, kendi B12 durumunuzu ve bebeğinizin durumunu hekiminizle paylaşın.

•     Çocuğunuzda çölyak hastalığı, Crohn hastalığı veya başka bir kronik sindirim sorunu varsa B12 düzeyinin düzenli izlenmesini hekiminizden talep edin.

•     Seçici yeme sorunu yaşayan çocuğunuzda büyüme güçlüğü veya yorgunluk gibi bulgular varsa pediatriste başvurun.

•     Prematüre doğan bebeğinizin beslenme ve takviye planı hakkında hekiminizle görüşün.

B12 vitamini ve çocuk sağlığı hakkında genel bir bakış için çocuklarda B12 vitamini kapsamlı rehberini inceleyebilirsiniz.

Takviye değerlendirme süreci hakkında bilgi için çocuklar için b12 vitamini rehberi yazısına bakabilirsiniz.

Vejetaryen beslenen çocuklar da risk altında mı?

Süt ve yumurta tüketen vejetaryen çocuklarda risk, hiç hayvansal ürün tüketmeyen vegan çocuklara kıyasla daha düşüktür. Literatürde vejetaryen diyetle B12 düzeyleri arasında istatistiksel olarak anlamlı bir fark gözlenmemiştir; ancak bireysel değerlendirme her zaman önemlidir.

Çölyak hastalığı tanısı olmayan ama sindirim sorunu yaşayan çocuğumda B12 eksikliği olabilir mi?

Evet, tanı konulmamış çölyak hastalığı veya başka emilim bozuklukları da B12 eksikliğine yol açabilir. Açıklanamayan sindirim semptomları ve B12 eksikliği birlikte görülürse altta yatan nedenler araştırılmalıdır.

Anne sütü ile beslenen bebeğimde risk olup olmadığını nasıl anlarım?

Anneniz vegan, vejetaryen veya B12 açısından yetersiz besleniyorsa risk daha yüksektir. Bu durumda hem kendi B12 düzeyinizi hem de bebeğinizin durumunu hekiminizle değerlendirmeniz önerilir.

Pernisiyöz anemi çocuklarda sık görülür mü?

Hayır, oldukça nadirdir. Büyük popülasyon çalışmalarında pernisiyöz aneminin görülme sıklığının zaman içinde azaldığı bildirilmiştir; çocuklarda bu durum genellikle kalıtsal veya anneden geçen otoimmün bir süreçle ilişkilidir.

Glutensiz diyete geçen çölyak hastası çocuğumda B12 düzeyi ne zaman normale döner?

Bu süre çocuğa ve hasarın derecesine göre değişir. Bazı hastalarda eksiklikler uzun yıllar sonra da sürebilir; bu nedenle düzenli takip önemlidir.

Çocuklarda B12 eksikliği, beslenme alışkanlıklarından emilim bozukluklarına kadar farklı nedenlerle ortaya çıkabilir. Vegan/vejetaryen beslenme, seçici yeme, yalnızca anne sütüyle beslenme (annenin B12 durumuna bağlı olarak) ve çölyak veya Crohn hastalığı gibi emilim bozuklukları en sık rastlanan risk faktörleri arasındadır.

Çocuğunuzda bu risk faktörlerinden biri ya da birkaçı varsa, durumu bir sağlık profesyoneliyle paylaşmanız ve gerekirse düzenli B12 takibi yapmanız önerilir.

Bu yazı bilgi amaçlıdır ve tıbbi değerlendirmenin yerini almaz.

[1] Stabler SP. Vitamin B12 deficiency. N Engl J Med. 2013;368(2):149–160. https://doi.org/10.1056/NEJMcp1113996

[2] Jensen CF. Vitamin B12 levels in children and adolescents on plant-based diets: systematic review and meta-analysis. Nutr Rev. 2023;81(8):951–966. https://doi.org/10.1093/nutrit/nuac096

[3] Craig WJ ve ark. The Safe and Effective Use of Plant-Based Diets. Nutrients. 2021;13(11):4144. https://doi.org/10.3390/nu13114144

[4] El Hasbaoui B ve ark. Vitamin B12 deficiency: case report and review of literature. Pan Afr Med J. 2021;38:237. https://doi.org/10.11604/pamj.2021.38.237.20967

[5] Guez S ve ark. Severe vitamin B12 deficiency in an exclusively breastfed 5-month-old Italian infant born to a mother receiving multivitamin supplementation during pregnancy. BMC Pediatr. 2012;12:85. https://doi.org/10.1186/1471-2431-12-85

[6] Kreutz JM, Heynen L, Vreugdenhil ACE. Nutrient deficiencies in children with celiac disease during long term follow-up. Clin Nutr. 2023;42(7):1175–1180. https://doi.org/10.1016/j.clnu.2023.05.003

[7] Valvano M ve ark. Persistence of anemia in patients with Celiac disease despite a gluten free diet: a retrospective study. BMC Gastroenterol. 2025;25(1):128. https://doi.org/10.1186/s12876-025-03712-6

[8] Chong PF ve ark. West Syndrome in an Infant With Vitamin B12 Deficiency Born to Autoantibodies Positive Mother. Front Pediatr. 2019;7:531. https://doi.org/10.3389/fped.2019.00531

[9] NIH Office of Dietary Supplements — Vitamin B12 Health Professional Fact Sheet. https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminB12-HealthProfessional/