Çocuklarda B12 Eksikliği: Belirtiler ve Sonraki Adımlar

Çocuklarda B12 eksikliği, belirtileri çoğunlukla yavaş ve sinsi biçimde ortaya çıktığından ebeveynler ve hatta sağlık profesyonelleri tarafından gözden kaçabilir. Yorgunluk, solgunluk ya da gelişim gecikmesi gibi bulgular pek çok farklı durumda da görülebildiğinden, doğru değerlendirme için laboratuvar testleri vazgeçilmezdir.

Bu yazıda çocuklarda B12 eksikliğinin nasıl belirtiler verdiğini, hangi bulguların daha ciddi değerlendirme gerektirdiğini ve ebeveyn olarak atacağınız sonraki adımları ele alıyoruz.

B12 vitamini karaciğerde depolanır. Vücuttaki mevcut depolar tükenmeden belirtiler net biçimde ortaya çıkmayabilir. Bu süreç aylarca hatta yıllarca sürebilir; ancak çocuklar ve özellikle bebekler, yetişkinlere kıyasla çok daha küçük depolara sahip olduğundan belirtiler daha hızlı gelişebilir.

Çocuklarda B12 eksikliğinin erken dönemde fark edilmesi önem taşır. Obeid ve Herrmann tarafından yürütülen ve Clinical Chemistry and Laboratory Medicine'de yayımlanan derleme çalışması, suboptimal B12 durumunun yeterli serum düzeyi görülse bile MMA gibi fonksiyonel belirteçlerde yükselmeyle kendini gösterebileceğini ve bu durumun gelişim üzerinde olumsuz etkiler doğurabileceğini ortaya koymuştur.

Yorgunluk ve Halsizlik

B12'nin kırmızı kan hücresi üretimindeki rolü nedeniyle eksiklik, hücrelerin yeterli oksijen taşıyamamasına yol açar. Olağandışı düzeyde yorgunluk, halsizlik ve aktivite azalması bu sürecin yansıması olabilir.

Solgunluk

Megaloblastik anemi geliştiğinde çocukların cilt ve mukoza renginde belirgin solgunluk gözlemlenebilir. Bu bulgu, hemoglobin değerindeki düşüşü yansıtır.

İştahsızlık ve Kilo Almada Güçlük

Zengin ve ark. tarafından yürütülen ve Acta Paediatrica'de yayımlanan geriye dönük çalışmada, anne sütüyle beslenen ve B12 eksikliği saptanan 27 infantın tamamında iştahsızlık ve büyüme gerilimi bildirilmiştir. Anne B12 açısından yetersiz beslendikten sonra yalnızca anne sütüyle beslenen bebeklerde bu tablonun görülme riski daha yüksek olabilir.

Huzursuzluk ve Sinirlilik

Özellikle bebeklerde açıklanamayan aşırı huzursuzluk ve ağlama, B12 eksikliğiyle ilişkilendirilen bulgular arasındadır. Bu belirtinin tek başına B12 eksikliğine işaret etmediği, ancak diğer bulgularla birlikte değerlendirilmesi gerektiği unutulmamalıdır.

Dilde Değişiklikler (Glossit)

Dilin kırmızılaşması, düzleşmesi veya hassaslaşması (glossit), B12 eksikliğiyle ilişkili özgün ama her zaman görülmeyen bir bulgudur. Hızlı hücre yenilenmesi gerektiren mukoza dokusunun bu vitamin eksikliğinde etkilenmesi beklenen bir sonuçtur.

B12 eksikliğinin nörolojik etkileri, özellikle bebekler ve küçük çocuklarda en dikkat gerektiren bulgular arasında yer alır. Miyelin kılıfının korunması ve sinir iletiminin sürdürülmesi için kobalamin gereklidir.

Motor Gelişimde Yavaşlama veya Gerileme

Kocaoglu ve ark. tarafından Journal of Health, Population and Nutrition'de yayımlanan vaka raporunda, vejetaryen bir annenin 12 aylık bebeğinde B12 eksikliğine bağlı nörolojik belirtiler ve beyin atrofisi saptandığı bildirilmiştir. Bu tablo, ileri düzey ve geç tanınan vakalarda görülebilecek ciddi bir sonucu göstermekte olup erken değerlendirmenin önemine dikkat çekmektedir.

Hipotoni (Kas Tonusu Düşüklüğü)

Kas tonusunun beklenenden düşük olması, bebeğin tutulurken veya emekleme döneminde çevresine göre daha "gevşek" hissettirilmesi, B12 eksikliğiyle ilişkili nörolojik bulgu olarak tanımlanmaktadır. Incecik ve ark. tarafından Turkish Journal of Pediatrics'de yayımlanan vaka serisinde nörolojik belirtilerle başvuran infantların tamamında hipotoni saptanmıştır.

Dikkat Güçlükleri ve Konsantrasyon Azalması

Okul çağındaki çocuklarda B12 eksikliği dikkat azalması ve konsantrasyon güçlükleri şeklinde ortaya çıkabilir. Tanc ve Yildiz tarafından yürütülen ve Neuropediatrics'te yayımlanan çalışmada, B12 düzeyi düşük 6–24 aylık çocuklarda Denver Gelişimsel Tarama Testi II'de şüpheli ve anormal sonuç oranının kontrol grubuna kıyasla istatistiksel olarak anlamlı biçimde daha yüksek olduğu gösterilmiştir.

Nöbetler ve Tremor

Şiddetli ve geç tanınan vakalarda nöbet ve tremor görülebilir. Incecik ve ark.'nın Turkish Journal of Pediatrics'de yayımlanan serisinde infantların %46'sında nöbet ve %33'ünde tremor bildirilmiştir. Bu bulgular genellikle ilerlemiş eksiklikte görülür.

Özet: Çocuklarda B12 Eksikliğinde Görülebilecek Belirtiler

Yukarıda sayılan belirtilerin tamamı B12 eksikliğine özgü değildir. Demir eksikliği anemisi, D vitamini eksikliği, çölyak hastalığı, tiroid bozuklukları veya başka beslenme yetersizlikleri de benzer bir tablo yaratabilir.

Raleigh ve ark. tarafından American Family Physician'de yayımlanan derleme, çocuklardaki anemik tablonun değerlendirilmesinde tam kan sayımı başlangıç olarak sunulmuş; makrositik anemi saptandığında kobalamin veya folat eksikliğinin araştırılması gerektiği vurgulanmıştır. Bu nedenle çocuğunuzda B12 eksikliği şüphesi oluştuğunda, tanıyı laboratuvar testleri desteklemelidir.

B12 eksikliğinin değerlendirilmesinde başlangıç olarak serum B12 düzeyi ölçülür. Ancak serum B12 tek başına her zaman yeterli olmayabilir; özellikle sınırda değerlerde ek testler istenebilir.

•     Serum B12 (kobalamin)

•     Tam kan sayımı (MCV yüksekliği, anemi tarama)

•     Serum metilmalonik asit (MMA) — fonksiyonel eksikliğin duyarlı göstergesi (Abildgaard ve ark., Clin Chim Acta, 2021)

•     Homosistein — B12 ve folat eksikliğinde artar (Obeid ve Herrmann, Clin Chem Lab Med, 2005)

•     Folat düzeyi (B12 ile birlikte değerlendirilmesi önerilir)

B12 tahlilinin yorumlanması konusunda daha fazla bilgi için b12 testi nasıl yorumlanır yazısına bakabilirsiniz.

Aşağıdaki durumlarda B12 eksikliği riski daha yüksek olabilir ve düzenli değerlendirme önem kazanır:

•     Yalnızca anne sütüyle beslenen ve annesi vegan/vejetaryen veya B12 eksikliği olan bebekler

•     Vegan ya da katı vejetaryen beslenen çocuklar

•     Seçici yeme sorunu olan, hayvansal ürünleri reddeden çocuklar

•     Çölyak hastalığı, Crohn hastalığı veya kronik sindirim sorunları olan çocuklar

•     Pernisiyöz anemi gibi B12 emilimini etkileyen kalıtsal durumları olan çocuklar

•     Prematüre doğan bebekler

Vegan beslenen çocuklarda B12 eksikliği riski hakkında bilimsel kanıtlar için çocuklarda b12 eksikliği nedenleri yazısına bakabilirsiniz.

Çocuğunuzda yukarıdaki belirtilerden bir ya da birkaçını fark ettiyseniz şu adımları izleyebilirsiniz:

•     Çocuğunuzun beslenme düzenini gözden geçirin: Hayvansal ürünler yeterli miktarda alınıyor mu?

•     Pediatristle görüşerek serum B12 tahlili istenmesini değerlendirin.

•     Vegan veya vejetaryen beslenen bir çocuğunuz varsa bu durumu hekime bildirin.

•     Tanı konulmadan takviyeye başlamayın; değerlendirme sonucuna göre uzman yönlendirmesini bekleyin.

•     Genel B12 bilgisi için çocuklarda B12 vitamini kapsamlı rehberini inceleyebilirsiniz.

B12 eksikliği belirtileri ne kadar sürede düzelir?

Bu, eksikliğin şiddetine ve yaklaşım şekline bağlıdır. Kan tablosu görece hızlı iyileşebilirken nörolojik bulgular daha uzun sürebilir. Bu konudaki değerlendirme ve takip hekime bırakılmalıdır.

Çocuğumda sadece yorgunluk var, B12 eksikliği olabilir mi?

Yorgunluk tek başına B12 eksikliğine işaret etmez; pek çok farklı nedeni olabilir. Diğer bulgularla birlikte değerlendirilmeli ve gerekirse laboratuvar testi yapılmalıdır.

B12 eksikliği tanısı hangi testlerle konur?

Serum B12 ölçümü başlangıç testidir. Sınırda değerlerde serum MMA ve homosistein ölçümü ile tam kan sayımı sonuçları birlikte değerlendirilir.

Vegan beslenen çocuğumda belirli bir belirti yoksa B12 eksikliğinden emin olabilir miyim?

Belirtisiz eksiklik mümkündür. Bitkisel diyetle beslenen çocuklarda rutin B12 takibi, pediatrist veya diyetisyen önerisiyle planlanmalıdır.

B12 eksikliği ile demir eksikliği aynı anda görülebilir mi?

Evet, kombine besin öğesi eksiklikleri mümkündür. Kan tablosundaki değişiklikler iki eksiklikte de farklı biçimde ortaya çıkabilir ve bu nedenle kapsamlı değerlendirme önemlidir.

Çocuklarda B12 eksikliğinin belirtileri, yavaş ve sinsi bir seyir izleyebileceğinden gözden kaçması kolaydır. Yorgunluk, solgunluk, iştahsızlık ve gelişim gecikmesi gibi bulgular farklı nedenlerle ortaya çıkabileceğinden, B12 eksikliği şüphesi taşıdığınızda laboratuvar değerlendirmesi en güvenilir yoldur.

Risk grubundaki çocuklar — özellikle bitkisel beslenenler, seçici yiyenler ve emilim sorunu yaşayanlar — düzenli aralıklarla değerlendirilmelidir. Konuya genel bakış için çocuklarda B12 vitamini kapsamlı rehberini inceleyebilirsiniz.

Bu yazı bilgi amaçlıdır ve tıbbi değerlendirmenin yerini almaz.

[1] Zengin E, Sarper N, Caki Kiliç S. Clinical manifestations of infants with nutritional vitamin B deficiency due to maternal dietary deficiency. Acta Paediatr. 2009;98(1):98–102. https://doi.org/10.1111/j.1651-2227.2008.01059.x

[2] Incecik F, Hergüner MO, Altunbaşak S, Leblebisatan G. Neurologic findings of nutritional vitamin B12 deficiency in children. Turk J Pediatr. 2010;52(1):17–21. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20402062/

[3] Kocaoglu C ve ark. Cerebral atrophy in a vitamin B12-deficient infant of a vegetarian mother. J Health Popul Nutr. 2014;32(2):367–71. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25076673/

[4] Tanc C, Yildiz I. Evaluation of Neurodevelopmental Screening Test Scores in Children with Vitamin B12 Deficiency. Neuropediatrics. 2023;55(2):97–103. https://doi.org/10.1055/s-0043-1777125

[5] Obeid R, Herrmann W. Homocysteine, folic acid and vitamin B12 in relation to pre- and postnatal health aspects. Clin Chem Lab Med. 2005;43(10):1052–7. https://doi.org/10.1515/CCLM.2005.184

[6] Abildgaard A ve ark. Reference intervals for plasma vitamin B12 and plasma/serum methylmalonic acid in Danish children, adults and elderly. Clin Chim Acta. 2022;525:62–68. https://doi.org/10.1016/j.cca.2021.12.015

[7] Raleigh MF, Yano AS, Shaffer NE. Anemia in Infants and Children: Evaluation and Treatment. Am Fam Physician. 2024;110(6):612–620. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39700365/

[8] NIH Office of Dietary Supplements — Vitamin B12 Health Professional Fact Sheet. https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminB12-HealthProfessional/

[9] NHS — Vitamin B12 or folate deficiency anaemia. https://www.nhs.uk/conditions/vitamin-b12-or-folate-deficiency-anaemia/